Yapay Zekâyı Doğru Kullanmak: İyi Soru Sormak, Çıktıyı Doğrulamak ve Dürüst Kalmak

Şöyle bir sahne düşünün: Bir öğrenci proje raporunun giriş bölümünü gururla öğretmenine gösteriyor. Metin akıcı, cümleler düzgün, sonunda beş kaynak sıralanmış. Kaynakları tek tek açmaya çalıştıklarında ikisinin hiç var olmadığı ortaya çıkıyor. Öğrenci kötü niyetli değil; yapay zekâya “kaynak ekle” demiş, o da büyük bir özgüvenle uydurmuş. Proje danışmanlığı yapan her öğretmen bu sahneye az çok aşinadır. Bu yazı, o sahneyle karşılaşmamak için neler yapabileceğimizi toparlama denemesi.

Yapay zekâ araçları zaten telefonlarımızda. Yasaklayarak bir yere varamayacağımız da belli. O hâlde asıl soru şu: Nasıl kullanırsak işimize yarar, nasıl kullanırsak başımızı ağrıtır? Aşağıya derste ve proje danışmanlığında denenebilecek, uygulaması kolay birkaç yöntemi topladım.

İyi bir istem (prompt) dört parçadan oluşur

Yapay zekâya soru sormak, bir arkadaşınızdan yardım istemeye benzer. “Bana bir şey anlat” derseniz rastgele bir şey anlatır. Neye ihtiyacınız olduğunu, kim olduğunuzu ve cevabı nasıl istediğinizi söylerseniz işiniz kolaylaşır. Ben öğrencilerime şu dört parçayı hatırlatıyorum. Kulağa basit geliyor, değil mi? Ama ilk denemede çoğumuz sadece görevi yazıp bırakırız.

Bağlam: Kimsiniz, ne üzerinde çalışıyorsunuz? (“9. sınıf öğrencisiyim, okulumuzdaki su israfıyla ilgili bir proje hazırlıyorum.”)
Görev: Tam olarak ne istiyorsunuz? (“Projemi geliştirmek için sorabileceğim araştırma soruları öner.”)
Sınırlar: Neyi istemiyorsunuz, hangi seviyede olsun? (“Benim yerime rapor yazma, sadece yol göster. Lise düzeyinde anlat.”)
Çıktı biçimi: Cevap nasıl görünsün? (“Madde madde, en fazla 8 soru, her birinin yanına neden önemli olduğunu bir cümleyle yaz.”)

İstem anatomisi şeması

Kötü ve iyi istem örnekleri

Farkı görmek için birkaç örneği yan yana koydum. Soldakilerle de bir cevap alırsınız, orası kesin. Sağdakiler ise sizi düşünmeye zorlar.

Zayıf istem	Güçlü istem	Neden daha iyi?
“Fotosentezi anlat.”	“7. sınıf öğrencisiyim. Fotosentezi günlük hayattan bir benzetmeyle 5 cümlede anlat. Sonra bana anladığımı kontrol etmek için 3 soru sor, cevapları hemen verme.”	Seviye belli, uzunluk belli; üstelik öğrenci pasif okuyucu değil, soruları cevaplayan taraf oluyor.
“Arduino kodu yaz.”	“Arduino Uno ile bir toprak nem sensörünü okuyup nem %30’un altına düşünce LED yakan bir kod istiyorum. Her satırın ne yaptığını yorum olarak yaz. Kullandığım sensörün analog çıkışı A0’a bağlı.”	Donanım, bağlantı ve amaç açık. Yorum satırları sayesinde kodu kopyalamak yerine anlamak mümkün.
“TÜBİTAK projesi için fikir ver.”	“Bafra’da tarımla uğraşan ailelerin yaşadığı sorunları düşünerek, lise öğrencisinin okul imkânlarıyla yapabileceği 5 proje fikri öner. Her biri için ölçülebilir bir hedef ve olası bir zorluk yaz. Fikirleri ben seçip geliştireceğim.”	Yerel bir problemle bağ kuruyor, uygulanabilirliği sorguluyor ve son kararı öğrenciye bırakıyor.
“Kompozisyonumu düzelt.”	“Aşağıdaki metnimde yazım ve noktalama hatalarını işaretle ama metni yeniden yazma. Anlatımı zayıf bulduğun yerleri neden zayıf olduğunu açıklayarak belirt.”	Metin öğrencinin kalıyor; yapay zekâ editör değil, geri bildirim veren bir okuyucu oluyor.

İşe yarayan birkaç küçük cümle

İstemin sonuna eklenen tek bir cümle bazen çok şey değiştiriyor. İşe yarayan birkaç örnek:

“Emin olmadığın bilgileri ayrıca belirt.”
“Başlamadan önce eksik bilgi varsa bana soru sor.”
“Bu konuda yaygın yanlış anlamalar neler?”
“Cevabını bir lise öğrencisi gibi değil, bir hakem gibi eleştir.”
“Kaynak uydurma; bilmiyorsan bilmediğini söyle.”

Son cümle mucize yaratmaz. Yine de uydurma riskini hem size hem araca hatırlatan iyi bir alışkanlık. Asıl koruma ise bir sonraki bölümde.

Çıktıyı doğrulamadan kullanmayın

Dil modelleri “en olası” cevabı üretir. En olası olan her zaman doğru olan değildir. Google bile kendi Gemini yardım sayfasında ebeveynlere, Gemini’nin yanlış bilgiyi doğruymuş gibi sunabileceğini ve cevapların çocukla birlikte sorgulanması gerektiğini açıkça yazıyor. Öğrencilere önerdiğim kontrol sırası şöyle:

Kaynağı aç: Verilen her kaynağı gerçekten açın. Yazar, yıl, dergi adı tutuyor mu? DergiPark, Google Akademik veya kütüphane veri tabanında arayın.
Sayıyı izle: Bir yüzde ya da tarih görüyorsanız, o sayının ilk yayımlandığı yeri bulun. Bulamıyorsanız o sayıyı kullanmayın.
İkinci göz: Önemli bir bilgiyi en az bir bağımsız kaynaktan teyit edin. Bu kaynak ders kitabı, resmi kurum sitesi ya da öğretmeniniz olabilir.
Kodu çalıştır: Kodda “çalışıyor gibi görünmek” yetmez. Devreyi kurun, deneyin, hata mesajlarını okuyun.
Kendi cümlenle anlat: Aldığınız açıklamayı arkadaşınıza ezberden değil kendi cümlelerinizle anlatabiliyorsanız öğrenmişsiniz demektir.

Çıktıyı doğrulama akışı

Yükseköğretim Kurulunun üretken yapay zekâ rehberi de aynı noktanın altını çiziyor: araştırmacı, yapay zekâ çıktısını doğrulamaktan kendisi sorumludur ve uydurma kaynak riskine karşı kaynaklar bağımsız olarak kontrol edilmelidir. Rehber üniversiteler için yazılmış, evet. Ama lise projesinde de mantık değişmiyor.

Mahremiyet: Sohbet kutusu günlük defteri değildir

Kural basit: Otobüste yanınızda oturan yabancıya söylemeyeceğiniz şeyi yapay zekâya da yazmayın. Kişisel Verileri Koruma Kurumu 8 Kasım 2024’te sohbet robotları hakkında bir bilgi notu yayımladı. Notta bu araçların hesap bilgileri, yazışmalar, yüklenen dosyalar, cihaz ve konum bilgisi gibi pek çok veriyi işleyebildiği anlatılıyor. Yazdığınız şey bir sunucuda duruyor olabilir, bunu bilerek yazın.

T.C. kimlik numarası, ev adresi, telefon numarası, okul numarası yazmayın.
Arkadaşlarınızın fotoğraflarını, sınıf listelerini, not çizelgelerini yüklemeyin.
Ailenizle ilgili özel bilgileri, sağlık durumunuzu paylaşmayın.
Kullandığınız aracın ayarlarında sohbet geçmişi ve “model eğitimi için verilerimi kullan” seçeneklerini kontrol edin.

Öğretmen arkadaşlar için ayrı bir not: Millî Eğitim Bakanlığı 10 Ocak 2026’da “Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu”nu yayımladı. Kılavuzla birlikte devreye alınan YAZEK (Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Sistemi) kullanım rehberine göre öğrencilerle doğrudan etkileşime giren, öğrenci verisi işleyen ya da yapay zekâ çıktısını ölçme-değerlendirmede kullanan uygulamalar için uygulama başlamadan önce Etik Beyan Formu doldurulması gerekiyor. Derste bir yapay zekâ etkinliği planlıyorsanız önce yazek.meb.gov.tr adresine göz atmanızı öneririm.

Akademik dürüstlük: Yardım almak ayrı, devretmek ayrı

TÜBİTAK ve TEKNOFEST projelerinde danışmanlık yaparken sık duyduğum bir soru var: “Hocam, yapay zekâ kullanmak kopya mı?” Cevabım hep aynı: Neyi, nasıl kullandığınıza bağlı.

Fikir tartışmak, kodunuzdaki hatayı anlamak, bir kavramı farklı yollarla dinlemek, yazdığınız metne geri bildirim almak öğrenmenin parçası. Ama raporu baştan sona yazdırıp kendi adınıza teslim etmek, deney yapmadan sonuç tablosu ürettirmek ya da başkasının fikrini yapay zekâya “yeniden yazdırmak” dürüst değil. Üstelik jüri karşısında bu fark çabuk belli olur. Soruları orada yapay zekâ değil, siz cevaplayacaksınız. İlginç bir ayrıntı: OpenAI’ın kullanım koşullarında bile, yapay zekâ çıktısını insan tarafından üretilmiş gibi sunmak yasaklanan kullanımlar arasında sayılıyor.

YÖK rehberinde iki ilke var ki lise öğrencileri için de çok öğretici: üretken yapay zekâ bir çalışmanın yazarı olarak gösterilemez ve kullanıldıysa hangi aracın, hangi aşamada ve hangi sürümüyle kullanıldığı açıkça belirtilmelidir. Bu yüzden öğrencilerime raporun sonuna kısa bir beyan eklemelerini öneriyorum. Örneğin:

“Bu projede yapay zekâ aracı yalnızca literatür taramasında anahtar kelime önerisi almak ve Arduino kodundaki derleme hatalarının nedenini anlamak için kullanılmıştır. Deney tasarımı, ölçümler, veri analizi ve raporun yazımı proje ekibine aittir.”

Bir uyarı: Her yarışmanın kendi kuralları var. Başvurmadan önce şartnamede yapay zekâ kullanımıyla ilgili bir madde olup olmadığına mutlaka bakın; şüpheniz varsa danışman öğretmeninize ve yarışmanın resmi soru kanalına sorun.

Türkiye’de bu konu akademide de yakından takip ediliyor. Örneğin 2026’da DergiPark’taki Journal of Learning and Teaching in Digital Age dergisinde, öğrencilerin yapay zekâ kaynaklı intihal (“AI-giarism”) eğilimlerini ölçen bir ölçeğin Türkçe uyarlaması yayımlandı. “Nasılsa kimse fark etmez” diye düşünen varsa, araştırmacıların tam da bunu ölçmeye çalıştığını bilsin.

Veliler için kısa bir not

Çocuğunuzun yapay zekâ kullanmasını yasaklamak yerine birlikte kullanmayı deneyin. Bir akşam aynı soruyu birlikte sorun, cevabı birlikte kontrol edin. Hangi aracın hangi yaştan itibaren kullanılabildiğine de bakın; bazı araçlar 13 yaş ve üzerine ebeveyn izniyle açıkken bazıları yalnızca 18 yaş üstüne hizmet veriyor. Google’ın aile rehberindeki öneri bence altın değerinde: Çocuğa yapay zekânın bir insan olmadığını, sırların ve kişisel dertlerin paylaşılacağı bir arkadaş olmadığını anlatın.

Masanızın üstünde durabilecek kısa liste

Bağlamı, görevi, sınırı ve çıktı biçimini yazdım mı?
Cevaptaki her kaynağı açıp kontrol ettim mi?
Sayıları ve tarihleri ilk kaynağından doğruladım mı?
Kişisel ya da başkasına ait bir veri paylaştım mı?
Bu konuyu artık yapay zekâ olmadan anlatabilir miyim?
Projemde yapay zekâyı nerede kullandığımı açıkça yazdım mı?

Bu listeyi yazdırıp bilgisayarın yanına asabilirsiniz. Sınıfınızda denediğiniz güzel bir istem örneği varsa iletişim sayfasından yazın; bir sonraki yazıda sizin örneklerinize de yer vermek isterim.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı, “Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu” Yayımlandı (10 Ocak 2026): meb.gov.tr
MEB TTKB, Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (PDF): ttkb.meb.gov.tr
MEB YAZEK – Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Sistemi ve Kullanım Rehberi: yazek.meb.gov.tr, kullanım rehberi (PDF)
MEB YEĞİTEK, Yapay Zekâ Etiği Tavsiyeleri (PDF): yegitek.meb.gov.tr
YÖK, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber: proje.yok.gov.tr
KVKK, Sohbet Robotları (ChatGPT Örneği) Hakkında Bilgi Notu (8 Kasım 2024): kvkk.gov.tr
Gökçearslan, Ş., Mumcu, F., Chiu, T., Lavicza, Z. (2026). Measuring AI-giarism: A Validation Study and Dimensional Exploration of the Scale in Turkish. Journal of Learning and Teaching in Digital Age: dergipark.org.tr
Google, Guide your child's Gemini Apps experience (Gemini Yardım Merkezi): support.google.com
OpenAI, Terms of Use (yürürlük: 1 Ocak 2026; yaş şartı ve çıktı kullanımı): openai.com
OpenAI, Introducing ChatGPT for Teens (18 Ağustos 2026): openai.com
BTK Akademi, Çocuklar İçin Yapay Zekâ (ücretsiz çevrim içi eğitim): btkakademi.gov.tr