Ders 2: Problemden Fikre: Gerçek İhtiyaç Avı

İyi bir 2204 projesi parlak bir icatla değil, gerçek bir sorunla başlar. Bu derste çevremizdeki sorunları avlayacak, onları sayıyla tanımlayacak ve fikirlerimizi Orhan Hoca Filtresi’nden geçireceğiz.

Bu Derste Öğrenecekleriniz

• Gözlem ve kısa görüşmelerle çevrenizdeki gerçek sorunları bulmayı,
• bir sorunu “kim, nerede, ne sıklıkla, ne kadar zarar” sorularıyla tanımlamayı,
• sorun ile çözüm arasındaki farkı,
• en az 10 fikirlik bir havuz kurup Orhan Hoca Filtresi’yle en iyi 3 fikri seçmeyi,
• seçtiğiniz fikri sitemizdeki proje fikri formuna alan alan, güçlü örneklerle yazmayı.

Adım Adım: Sorundan Fikre

Bu dersin bütün yolu tek bir şemada. Adımları sırayla izleyin; bir adım koşulu sağlamazsa okun gösterdiği yere geri dönün.

1. Sorun avına çıkın

Jürinin ilk bölümü “problemin/ihtiyacın tanımı”dır. Gerçek bir ihtiyaç bulursanız işin yarısı biter. Fikir aramak için şu yerlere bakın:

• Okul: sınıf, koridor, kantin, laboratuvar, spor salonu, okul servisi
• Ev ve mahalle: enerji, su, atık, güvenlik, yaşlı ve engelli komşular
• Ulaşım: durak, trafik, bisiklet yolu, otopark
• Tarım ve esnaf: sera, ahır, dükkân, depo
• Afet ve çevre: deprem, sel, yangın, hava kirliliği

Gözlem yaparken yanınızda bir defter olsun. “Burada biri zorlanıyor mu? Zaman, para ya da enerji boşa gidiyor mu?” diye sorun. Gördüğünüzü hemen yazın.

2. Sorun ile çözümü karıştırmayın

Öğrencilerin en sık hatası, işe çözümle başlamaktır. “Akıllı bir şey yapalım” bir sorun değildir. Önce sorunu yazın, çözümü sonra arayın.

3. Sorunu sayıyla tanımlayın

Bir sorunu tanımlamak için şu beş soruyu cevaplayın:

1. Kim etkileniyor? (Kaç kişi?)
2. Nerede oluyor?
3. Ne sıklıkla oluyor? (Günde, haftada kaç kez?)
4. Ne kadar zarar veriyor? (Dakika, TL, kWh, kg, hata sayısı)
5. Şu an nasıl çözülmeye çalışılıyor? Bu çözüm neden yetmiyor?

Bu cevaplar için küçük bir ön veri toplayın: sayım yapın, süre tutun, basit bir ölçüm alın. Ön veri, jüriye “Bu sorun gerçekten var” demenin en güçlü yoludur.

Dikkat: İnsanlardan anket, görüşme ya da ölçüm yoluyla veri toplamak izin ve onam kurallarına tabidir (Ders 6). Bu yüzden ilk aşamada kişisel veri içermeyen gözlem ve sayımları tercih edin. Örneğin “kaç öğrenci şikâyet etti” yerine “pencere kaç dakika açık kaldı” diye ölçün.

4. Bir paydaşla konuşun

Paydaş, sorunu yaşayan ya da sorundan sorumlu olan kişidir: öğretmen, okul müdürü, hizmetli, kantinci, veli, esnaf, çiftçi. Fikir aşamasında beş dakikalık bir sohbet çok şey öğretir. Şu soruları sorun:

• Bu sorunu ne sıklıkla yaşıyorsunuz?
• Şimdiye kadar ne denediniz?
• İdeal çözüm size ne kazandırırdı?
• Hangi çözümü asla kullanmazdınız? Neden?

Bu sohbet fikir bulmak içindir. Görüşmeyi rapora veri olarak koyacaksanız, Ders 6’daki izin ve gönüllü katılım kuralları geçerli olur.

5. Fikir havuzu kurun

Her üye en az 3–4 sorun yazsın. Hepsini bir tabloya toplayın. Bu aşamada fikirleri eleştirmeyin; önce sayı, sonra kalite. Hedef: en az 10 fikir.

6. Orhan Hoca Filtresi ile eleyin

Kursun temel aracı budur. Her fikri 7 sorudan geçirin. Her soruya 0 (hayır), 1 (kısmen) veya 2 (evet) puan verin. En yüksek puan 14’tür.

3. soruda puanlama şöyledir: Hiçbir benzeri yoksa 2, benzeri var ama ölçülebilir bir farkla geliştirebiliyorsak 1, birebir aynısı varsa 0. Bu soruyu bu derste tahminle puanlayın. Ders 3’te gerçek taramayla kesinleştireceğiz.

Kursun kuralı (eğitmen tercihi): Benzer bir ürün piyasada zaten satılıyorsa, fikir ya elenir ya da ölçülebilir bir farkla (daha ucuz, daha doğru, daha az enerji vb.) yeniden konumlandırılır.

Bu kural resmî kuraldan daha katıdır. Proje rehberleri, başka yerde çözülmüş bir problemin öğrencilerce farklı bir bakış açısıyla yeniden çözülmesinin öğrencinin seviyesinde özgün kabul edilebileceğini söyler. Ama bunun şartları vardır: Çözüm mutlaka farklılık içermeli, önceki çözüm raporda anılmalı ve sonuçlar onunla karşılaştırılmalıdır. Biz kuralı daha sıkı tutuyoruz, çünkü amacımız jürinin karşısında güçlü durmaktır.

7. Teknolojiyi ve maliyeti düşünün

Düşük maliyetli teknoloji projeleri için kullanabileceğiniz yapı taşları:

• Mikrodenetleyici kartları: Arduino Uno ve uyumlu kartlar, Deneyap Kart, ESP32 tabanlı kartlar (internet bağlantısı gerçekten gerekiyorsa Wi-Fi’li kartlar)
• Sensörler: sıcaklık, nem, gaz, ışık, mesafe, hareket, ses, ağırlık, akım
• Çıkışlar: LED, buzzer, ekran, motor, röle, telefon bildirimi
• Yazılım: mobil uygulama, web paneli, veri kaydı, basit tahmin
• Yapay zekâ: hazır eğitim araçlarıyla görüntü veya ses sınıflandırma modeli

Rehberin uyarısını unutmayın. Teknolojik Tasarım projelerinde “çok boyutluluk” önemli bir ölçüttür. Tek bir sensörün bir eşikte uyarı vermesi bu ölçütü sınırlı düzeyde karşılar. Birkaç veriyi bir yazılımla yorumlayıp günlük bir soruna çözüm getiren bir sistem çok daha güçlüdür.

Güvenlik: 220 V şebeke elektriğine, gaz tüpüne ya da tehlikeli kimyasala dokunan fikirleri baştan eleyin. Pil, USB veya güvenli adaptörle çalışan sistemler kurun.

8. Daraltın ve proje fikri formunu doldurun

• Daraltın: “Okulda enerji tasarrufu” çok geniştir. “Sınıfımızda pencerenin gereksiz açık kaldığı süre” yönetilebilir bir konudur.
• Tematik alana bağlayın: Fikrin rehberdeki tematik alanlardan hangisine girdiğini şimdiden not edin.

Filtreden en yüksek puanla çıkan fikri, takımınızın proje fikri formuna yazın. Sitemizdeki proje fikri formu, fikrinizi danışmanınızın okuyabileceği tek bir sayfada toplar. Alanları formdaki sırayla dolduralım. İlk taslağı bu derste yazın; Ders 3–5’ten sonra aynı formu güncelleyeceksiniz.

Formu kullanırken bilmeniz gerekenler:

• Başlığı yazınca form otomatik kaydetmeye başlar.
• Her metin alanının bir kelime sayacı vardır: yeşil uygun, kırmızı sınır aşıldı demektir.
• Her alanın altında açılan “Buraya yazarken dikkat edin · örnek” kutusu vardır. Güçlü ve zayıf örneklere mutlaka bakın.
• Alttaki “Gönderime hazırlık” listesi, eksik alanları yüzde olarak gösterir.

Özetin altı alanı (amaç, nasıl çalışıyor, fark, geliştirilecek yönler, fayda, test) birlikte 150–250 kelime tutmalıdır. Bu sınır raporun Özet bölümüne ve TYBS’deki özet kutusuna da yakındır (Ders 9 ve 11). Form bugün iyi yazılırsa rapor yazımı çok kolaylaşır.

9. Danışmanla konuşun ve karar verin

• Formu birlikte okuyun: En iyi 3 fikri ve doldurduğunuz formu danışmanınıza sunun. Danışman sizin öz değerlendirmenizi kendi değerlendirmesiyle karşılaştırır.
• Karar verin: Devam, Farklılaştır (farkı yeniden yazın) ya da Ele (havuzdan başka fikre dönün). Ders 3’teki tam taramadan sonra bu kararı bir kez daha vereceksiniz.
• Son kararı takım versin: Danışman yol gösterir. Proje öğrencilerin özgün düşüncesinden çıkmalıdır.

Örnek Projemiz: Nefes Asistanı Nasıl Doğdu?

Hatırlatma: Bu bir öğretim örneğidir. Aşağıdaki fikirler ve puanlar kurgusaldır.

Örnek takımımız bir hafta boyunca okulu gözlemledi. Notlarından biri şuydu: “Altıncı derste sınıfın havası ağırlaşıyor. Teneffüste pencere açılıyor ama ders başlayınca kapanıyor. Bazı günler pencere açık unutuluyor ve sınıf soğuyor.” Takım 12 fikir yazdı. Filtreden geçen ilk üç fikir şunlardı:

B fikri kamerayla öğrenci görüntüsü toplayacağı için kişisel veri ve izin yükü getirir. C fikri ise önemli bir sorundur ama güvenli ve gerçekçi bir test kurulamaz. Takım A fikriyle devam etti ve problem cümlesini şöyle yazdı:

“Sınıfımızda pencereler ders boyunca kapalı kaldığında havadaki CO₂ yükseliyor; havalandırma ise ya geç ya da gereğinden uzun yapılıyor.”

Nefes Asistanı’nın proje fikri formu: Zayıf ve Güçlü

Takım aynı fikri önce aceleyle, sonra formdaki ipuçlarına göre yazdı. İki sürümü yan yana koyalım. Güçlü sürümün özet alanları toplam 214 kelimedir (150–250 aralığında). Sayılar kurgusaldır.

Zayıf sürümün sorunu tek tek alanlarda değil, bütünde: Hiçbir alan bir sayı, bir kişi ya da bir yer söylemiyor. Güçlü sürüm ise jürinin ilk iki bölümünü (problem ve yöntem) daha form aşamasında karşılıyor.

Takım Uygulaması (40 dk)

Adım 1: Gözlem turu (15 dk)

Okul içinde dolaşın. Her üye en az 3 sorun yazsın. Fotoğraf çekecekseniz insan yüzü çekmeyin.

Adım 2: Fikir havuzu (10 dk)

Adım 3: Filtre puanlaması (10 dk)

Her fikre 7 soruyu sorun ve 0–2 puan verin. En yüksek puanlı 3 fikri seçin. Puanlar eşitse 1. soruya (gerçek ihtiyaç) bakın.

Adım 4: Problem cümleleri (5 dk)

Seçilen 3 fikir için tek cümlelik bir problem cümlesi yazın. Cümlede çözüm değil, sorun olsun.

Ders sonrası: Proje fikri formu

En yüksek puanlı fikri takımınızın proje fikri formuna yazın. Zorunlu alanların sayaçları yeşil olsun ve “Gönderime hazırlık” listesi tamamlansın. Sonra formu danışmanınızla birlikte okuyun.

Teslim kontrol listesi

• ☐ En az 10 fikirlik havuz tablosu
• ☐ Puanlanmış Orhan Hoca Filtresi tablosu
• ☐ 3 aday fikir ve problem cümleleri
• ☐ En az 1 paydaşla kısa görüşme notu (tarih ve görüşülen kişinin rolüyle; isim yazmadan)
• ☐ Seçilen fikir için proje fikri formu dolduruldu; özet 150–250 kelime, öz değerlendirme yapıldı

Kendini Dene

⚠️ Resmî kuralı kontrol edin: Tematik alanların tam listesi ve açıklamaları proje rehberlerinde (Tablo 2 ve Bölüm 1.3) yer alır. Rehberlerde ayrıca öğrenci seviyesinde özgünlük ve Teknolojik Tasarım projelerindeki “çok boyutluluk” konusu anlatılır: 2204-A Proje Rehberi · 2204-B Proje Rehberi.