Ders 3: "Zaten Var mı?" Özgünlük, Literatür, Patent ve Ürün Taraması

Jürinin en sevdiği soru “Bu zaten var, sizin farkınız ne?” sorusudur. Bu derste fikrimizi patentlerde, makalelerde, satılan ürünlerde ve önceki yarışma projelerinde arayacak ve elimize sayıyla yazılmış bir fark tablosu alacağız.

Bu Derste Öğrenecekleriniz

• Bir fikri patent, akademik yayın, satılan ürün ve önceki projeler açısından sistemli taramayı,
• doğru anahtar kelimeleri ve arama işaretlerini kullanmayı,
• sonuçları bir “Fark Tablosu”na işlemeyi,
• fikri elemeye, farklılaştırmaya ya da sürdürmeye gerekçeli karar vermeyi,
• taramayı raporun Giriş bölümüne kaynak olacak şekilde kaydetmeyi.

Adım Adım: Benzer Çalışma Taraması

1. Neden bu kadar önemli?

• Çağrıya göre başvurular, geçmiş yıl projeleri ve kitap, dergi, internet gibi yayımlanmış metinlerle benzerlik açısından incelenir. Kurala uymayan proje hangi aşamada olursa olsun elenir.
• Proje rehberine göre Teknolojik Tasarım’da önceki çalışmaların birebir tekrarı etik ihlal sayılabilir. Ürün farklı olsa bile raporlamadaki benzerlik sorun yaratabilir.
• Yazılım’da başka bir projenin birebir ya da çok küçük farklarla kopyalanması önemli bir ihlaldir. Var olan bir çözümü farklı bir alana taşımak ise olumsuz görülmez.
• Puan açısından da önemlidir: “Yaratıcılık ve Etki” ön değerlendirmede 30 puandır. Farkınızı gösteremezseniz bu puanı alamazsınız.

2. Anahtar kelime listesi çıkarın

Fikrinizi 3–5 temel kavrama bölün. Her kavram için Türkçe ve İngilizce eş anlamlılar yazın. Akademik yayınların ve patentlerin çoğu İngilizcedir.

Arama motorlarında işinize yarayacak işaretler:

Tek bir aramayla yetinmeyin. Kelimeleri değiştirerek en az 5 farklı arama yapın ve hangi aramayı yaptığınızı not edin.

3. Patentleri tarayın

Patent, bir buluşun sahibine verilen korumadır. Satılmayan ama tescil edilmiş fikirleri patentlerde bulursunuz.

• Google Patents (patents.google.com): Dünyadaki patentlerde ücretsiz arama yapar.
• Espacenet (worldwide.espacenet.com): Avrupa Patent Ofisinin ücretsiz arama aracıdır.
• TÜRKPATENT (turkpatent.gov.tr): Türkiye’deki patent ve faydalı model kayıtları için araştırma hizmetleri sunar.

Bir patent belgesinin tamamını okumanız gerekmez. Şu dört yere bakın:

1. Başlık ve özet (abstract): Buluş ne yapıyor?
2. Şekiller: Nasıl çalışıyor?
3. İstemler (claims): Neyi koruma altına alıyor? Genelde ilk istem en önemlisidir.
4. Tarih ve durum: Ne zaman başvurulmuş, hâlâ yürürlükte mi?

4. Akademik yayınları tarayın

• Google Scholar (scholar.google.com): Makale, tez ve bildiri arar. “Alıntılanma sayısı” önemli makaleleri bulmanıza yardım eder.
• DergiPark (dergipark.org.tr): Türkiye’deki akademik dergilerin makalelerini barındırır.
• YÖK Ulusal Tez Merkezi (tez.yok.gov.tr): Türkiye’deki yüksek lisans ve doktora tezlerini arar.

Proje rehberinin tavsiyesi: İşe derleme makaleyle başlayın. Derleme makale, bir konudaki birçok çalışmayı özetler. Sonra yöntem ve veri veren makalelere geçin. Bir makaleye başka yazılarda sık sık atıf yapılıyorsa, onu da okuyun.

Makalenin tamamını anlamak zorunda değilsiniz. Özeti, şekilleri ve sonuç bölümünü okuyun. Anlamadığınız yerleri danışmanınıza sorun.

5. Satılan ürünleri tarayın

Bu adım kursun kuralı için kritiktir. Büyük e-ticaret sitelerinde, üretici sayfalarında ve video platformlarında fikrinizi arayın. Her ürün için şu üç soruyu yanıtlayın:

• Ne yapıyor?
• Fiyatı ne kadar? (Tarama tarihiyle birlikte yazın.)
• Eksiği ne? Kullanıcı yorumlarında hangi şikâyetler var?

Önemli: Çağrıya göre proje adında, raporda ve diğer belgelerde hiçbir firma, ticari ürün ya da marka öne çıkarılmamalıdır. Taramada marka adlarını kendi notlarınızda tutun. Raporda ise “piyasada satılan bir masaüstü CO₂ ölçer” gibi genel ifadeler kullanın.

6. Önceki yarışma projelerini tarayın

• TÜBİTAK’ın yarışma duyuruları ve sonuç sayfaları
• TEKNOFEST ve benzeri yarışmaların proje sayfaları
• Okulların, il ve ilçe millî eğitim müdürlüklerinin proje haberleri
• Video platformlarında “TÜBİTAK 2204” ile birlikte yapılan aramalar

Bu kaynaklar tam bir arşiv değildir. Bulamamanız, benzer bir projenin olmadığı anlamına gelmez. Bu yüzden diğer taramaları da mutlaka yapın.

7. Her kaynağı hemen kaydedin

Raporun Giriş bölümünü bu taramayla yazacaksınız (Ders 9). Kaynakları sonradan bulmak çok zordur. Her kaynak için şunları kaydedin:

• Yazar(lar) veya kurum
• Yıl
• Başlık
• Dergi, site veya patent numarası
• Bağlantı (link) ve erişim tarihi
• İki cümlelik not: Ne yapmışlar? Bizden farkı ne?

8. Karar verin: Ele, Farklılaştır ya da Devam

Fark mutlaka ölçülebilir olmalıdır. “Daha kullanışlı” bir fark değildir. “Aynı işi yaparken maliyeti en az %40 daha düşük” bir farktır.

Proje fikri formunu güncelleyin: Taramada bulduğunuz en yakın ürün ve projeleri, bağlantılarıyla formdaki “Benzer projeler / ürünler” listesine ekleyin. Sonra “Benzer projelerden farkı” alanını (15–50 kelime) Fark Tablonuza göre yeniden yazın: “Benzeri yok” değil, “Benzerleri şunu yapıyor; bizimki şunu farklı, daha ucuz, daha kolay ya da daha iyi yapıyor.” Karar “Farklılaştır” çıktıysa öz değerlendirmedeki Özgünlük puanınızı da yeniden düşünün.

Örnek Projemiz: Nefes Asistanı’nın Fark Tablosu

Hatırlatma: Bu tablo öğretim amaçlı kurgusal bir örnektir. Satırlar ürün ve çalışma türlerini gösterir. Kendi taramanızda gerçek adları, linkleri ve fiyatları yazın.

Anahtar kelimelerimiz: sınıf / classroom, karbondioksit / CO2, havalandırma / ventilation, iç ortam hava kalitesi / indoor air quality, tahmin / prediction, pencere sensörü / window sensor.

Kararımız: 🔄 Farklılaştır. CO₂ ölçerler zaten satılıyor. Kursun kuralına göre ya fikri bırakacak ya da ölçülebilir bir farkla yeniden konumlandıracaktık. Farkımız iki noktada: önceden uyarı ve “kapatabilirsiniz” uyarısı. İkisi de sayıyla ölçülebilir.

Taramada tahmin yapan ve pencere sensörüyle çalışan ucuz bir ürün bulsaydık, bu farklar da ortadan kalkardı. O zaman ya yeni bir fark bulacak ya da fikri eleyecektik.

Takım Uygulaması (40 dk)

Ders 2’de seçtiğiniz 3 aday fikrin her biri için taramayı yapın. İşi bölüşün: Bir üye patentlere, bir üye makale ve tezlere, bir üye ürünlere ve önceki projelere baksın.

Adım 1: Tarama hedefi (25 dk)

Her fikir için en az:

• 3 patent,
• 3 makale veya tez,
• 3 satılan ürün,
• 2 önceki yarışma projesi.

Adım 2: Fark Tablosu (10 dk)

Adım 3: Karar kutusu (5 dk)

Her fikir için ❌ Ele / 🔄 Farklılaştır / ✅ Devam kararını verin. Ardından takım olarak tek bir fikirde karar kılın. Orhan Hoca Filtresi’nin 3. sorusunun puanını tarama sonucuna göre güncelleyin.

Teslim kontrol listesi

• ☐ Doldurulmuş Fark Tablosu (linkler ve erişim tarihleriyle)
• ☐ “Bizim farkımız” cümlesi en az bir sayısal hedef içeriyor
• ☐ Kaynaklar yazar, yıl, başlık ve link bilgisiyle kaydedildi
• ☐ Seçilen fikir danışmana sunuldu ve görüşü alındı

Kendini Dene

⚠️ Resmî kuralı kontrol edin: Benzerlik incelemesi (2204-A ve B Çağrı 5.2.2), marka ve kurum öne çıkarma yasağı (2204-A Çağrı 4.1.11, 2204-B Çağrı 4.1.10) ve öğrenci seviyesinde özgünlük açıklaması için resmî belgeleri okuyun: 2204-A Çağrı Duyurusu · 2204-B Çağrı Duyurusu · 2204-A Proje Rehberi · 2204-B Proje Rehberi.