Kurs içeriği (6 / 12)
- 1 Ders 1: Yarışmayı Tanıyalım: 2204-A ve 2204-B
- 2 Ders 2: Problemden Fikre: Gerçek İhtiyaç Avı
- 3 Ders 3: "Zaten Var mı?" Özgünlük, Literatür, Patent ve Ürün Taraması
- 4 Ders 4: Araştırma Sorusu, Hipotez, Değişkenler ve Alan Seçimi
- 5 Ders 5: Yöntem ve Deney Tasarımı: Kontrol, Tekrar, Ölçüm
- 6 Ders 6: Etik, İzinler ve Onam Formları
- 7 Ders 7: Prototip/Uygulama Geliştirme ve Proje Günlüğü
- 8 Ders 8: Veri Toplama, Analiz ve Grafik
- 9 Ders 9: Proje Raporu I: Şablon, Biçim, Özet–Amaç–Giriş–Yöntem
- 10 Ders 10: Proje Raporu II: Bulgular, Tartışma, Kaynaklar (APA), İntihal ve Yapay Zekâ Beyanı
- 11 Ders 11: Başvuru İşlemleri: ARBİS ve TYBS Adım Adım
- 12 Ders 12: Poster, Sunum ve Jüri Mülakatı
TÜBİTAK 2204-A ve 2204-B Araştırma Projesi Nasıl Hazırlanır? · Ders 6 / 12
Ders 6: Etik, İzinler ve Onam Formları
MEB Araştırma Uygulama İzni, gönüllü katılım ve veli onamı, insan ve hayvan deneyi sınırları ve kişisel veri kurallarına göre izin haritamızı çıkarıyoruz.
Etik izin, projenin sonunda tamamlanacak bir evrak işi değildir; veri toplamaya başlamadan önce çözülmesi gereken bir koşuldur. Bu derste projemizin hangi izinleri gerektirdiğini bulacak, onam formlarımızı hazırlayacak ve izin gelmeden veri toplamamayı takım kuralı yapacağız.
Bu Derste Öğrenecekleriniz
- Projenizin hangi izinleri gerektirdiğine karar vermeyi,
- MEB Araştırma Uygulama İzni’nin ne zaman gerektiğini ve belgenin nereye yükleneceğini,
- gönüllü katılım formu ve veli onam formu hazırlamayı,
- insan ve hayvan içeren çalışmaların sınırlarını,
- kişisel verileri (isim, fotoğraf, ses, konum) korumayı.
Adım Adım: İzinler ve Etik
1. Neden en başta?
- Çağrıya göre bir projenin hangi izinleri gerektirdiğine karar vermek tamamen proje sahiplerinin sorumluluğundadır.
- Etik iznin gerekli olduğu bir çalışmada izin işlemlerinin yapılmadığı tespit edilirse proje elenir.
- Değerlendirme formlarına göre etik izin gerektiren durumlarda belge eksikliği ve kişisel verilerin gizliliğinin ihlali de eleme sebebidir.
- İzinler zaman alır. İzin gelmeden toplanan veriyi kullanamazsınız. Bu yüzden izin başvurusunu yöntem belli olur olmaz başlatın.
2. İzin haritanızı çıkarın
Aşağıdaki soruları sırayla cevaplayın. Her “evet”, bir belge demektir.
| Soru | Cevap “evet” ise |
|---|---|
| Projenin hedef kitlesi MEB’e bağlı kurumların paydaşları mı? (öğrenci, veli, öğretmen, yönetici, personel vb.) | MEB Araştırma Uygulama İzin Belgesi alın ve TYBS’ye PDF olarak yükleyin. 2204-B’de kullandığınız veri toplama araçlarını (test, anket, görüşme formu vb.) da yükleyin. |
| Kişilere anket, mülakat, odak grup, röportaj gibi bir veri toplama aracı uygulayacak mısınız? | Her katılımcıdan imzalı gönüllü katılım formu alın. |
| Hedef kitle 18 yaş altı öğrenciler mi? | İmzalı veli onam formu alın. |
| Çalışma MEB’e bağlı olmayan bir kurumda mı yapılıyor? (belediye, hastane, işletme, üniversite vb.) | O kurumdan izin belgesi alın ve TYBS’ye PDF olarak yükleyin. 2204-B’de katılımcılardan onam formu da alın ve izin/onam belgelerinin bir örneğini sisteme yükleyin. |
| Başkasının geliştirdiği bir anket veya ölçek mi kullanıyorsunuz? | Geliştirenlerden kullanım izni alın; varsa telif haklarına uyun. |
| İnsan deneyi var mı? (davranış ölçümü, uyarana tepki vb.) | Rehberdeki sınırlara uyun; yazılı onay ve destek alınan kurumun etik kurulunun yazılı iznini alın. |
| Hayvan var mı? | Önce alternatifleri değerlendirin; rehberdeki yasaklara ve TÜBİTAK Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu Yönergesi’ne uyun. |
| Fotoğraf, video veya ses kaydında insanlar tanınabiliyor mu? | Bu kişisel veridir. Kayıt gerekmiyorsa almayın; gerekiyorsa onam alın, görüntüleri anonimleştirin ve paylaşmayın. |
Tüm izin ve onamların alındığını raporda belirtin. Belgeleri saklayın; istendiğinde ibraz etmeniz gerekir.
3. MEB Araştırma Uygulama İzni
- Başvuru, MEB’in Araştırma Uygulama İzinleri Başvuru ve Değerlendirme Sistemi üzerinden yapılır: arastirmaizinleri.meb.gov.tr.
- Sonuçta alınan Araştırma Uygulama İzin Belgesi, TYBS’ye PDF olarak yüklenir.
- 2204-B’de, izin belgesiyle birlikte kullanılan veri toplama araçları (test, anket, görüşme formu vb.) da PDF olarak yüklenir.
- İznin ne kadar sürede sonuçlanacağı bu kursta doğrulanamadı. Bu yüzden başvurunuzu en erken haftalarda yapın. Başvuruda kimin hangi bilgilerle işlem yapacağını MEB sisteminin güncel açıklamalarından kontrol edin.
- 2204-B sayfası ayrıca şunu vurgular: İzin belgesi alınsa bile katılım gönüllülük esasına dayanır.
4. Gönüllü katılım formu ve veli onam formu
Bu formlar için resmî bir şablon bulamadık; kendi formunuzu hazırlayın ve danışmanınıza onaylatın. Formda şunlar olsun:
- Projenin adı ve amacı (sade dille),
- katılımcıdan ne isteneceği ve ne kadar süreceği,
- verilerin nasıl saklanacağı ve kimlerin göreceği,
- isimlerin raporda kullanılmayacağı,
- katılımın gönüllü olduğu ve istenen her aşamada çalışmadan çekilme hakkı,
- sorular için iletişim bilgisi (danışman öğretmen),
- tarih ve imza alanı. Veli onam formunda velinin ve öğrencinin adı ile velinin imzası.
5. İnsan içeren çalışmaların sınırları
Proje rehberine göre:
- Yasak: İnsanlardan kan almayı veya herhangi bir madde vermeyi gerektiren deneyler; önceden alınmış ve depolanmış insan kanıyla yapılan deneyler.
- İzin verilenler: Denekleri rahatsız etmeyen ve zarar vermeyen davranış ölçümleri; ışık, ses gibi doğal duyusal uyaranlara verilen tepkilerin ölçülmesi; saç teli veya yanak içi epitel örnekleriyle DNA analizi.
- Bu deneyler için kişinin önceden ve anlaşılır biçimde bilgilendirilmesi, yazılı onayı (çocuklarda ebeveyn onayı) ve çalışma için destek alınan kurumun etik kurulunun yazılı izni gerekir.
- Kişilerin özel hayatına müdahale edilmez; fiziksel veya ruhsal zarar görmemeleri sağlanır.
6. Hayvan içeren çalışmaların sınırları
- Önce alternatifleri değerlendirin: omurgasızlar, bitkiler, mantarlar ve mayalar, hücre ve doku kültürleri, mikroorganizmalar, matematik veya bilgisayar modelleri.
- Omurgalı hayvanlarda yasak: öldürme, kesi, doku veya uzuv ayırma (kan alma dâhil), radyoaktif, toksik veya etkisi kesin bilinmeyen madde verme, aç veya susuz bırakma, acı ve rahatsızlık veren deneyler.
- Gözleme dayalı çalışmalar, fiziksel özelliklerin ölçülmesi ve atık analizi kabul edilebilir.
- Kurallara uygunluk kararı bilimsel jüriye aittir.
Teknoloji projelerinde hayvan kullanmanız gerekiyorsa (örneğin bir ahır sensörü), hayvana dokunmayan, yalnızca ortamı veya davranışı gözlemleyen bir tasarım seçin ve rehberin ilgili bölümünü danışmanınızla birlikte okuyun.
7. Kişisel veriler ve kamera kullanan projeler
Rehbere göre araştırma için toplanan isim, adres, kurum, şehir gibi özel bilgiler yalnızca araştırma için kullanılır ve hiçbir şekilde paylaşılmaz. Teknoloji projelerinde şunlara dikkat edin:
- Kamera ve yapay zekâ: Tanınabilir yüz görüntüleri kişisel veridir. Mümkünse insan görüntüsü toplamayın. Gerekirse yalnızca onam veren kişilerle çalışın, görüntüleri cihazda işleyin ve kaydetmeyin.
- Hazır veri setleri: İnternetten veri seti kullanacaksanız kullanım iznini (lisansını) kontrol edin ve kaynağını gösterin.
- Anonimleştirme: Veri tablosunda isim yerine kod kullanın (Ö1, Ö2…). İsim–kod eşleşmesini ayrı ve kilitli bir yerde tutun.
- Uygulama ve bulut: Topladığınız veriyi kimlerin görebileceğini kontrol edin. Paylaşım bağlantılarını herkese açık bırakmayın.
8. Güvenlik
- Proje halk sağlığı ve güvenliği için risk taşımamalıdır.
- Radyoaktif maddeler, tehlikeli deney setleri, toksik ve kanserojen maddeler yalnızca gerekli güvenlik önlemlerinin alındığı ve uzman gözetiminde çalışılan ortamlarda kullanılabilir.
- Laboratuvarda çalışacaksanız laboratuvar güvenlik kurallarını öğrenin.
9. “Bilimsel etik formu” hakkında
Çağrı duyurusu, EK BELGELER bölümüne yüklenebilecek belgeler arasında “bilimsel etik formu”nu da sayar. Ancak 20 Ekim 2026 itibarıyla yarışma sayfalarında indirilebilir ayrı bir etik formu şablonu bulamadık. Bir form istenirse yarışma sayfasında duyurulmasını bekleyin veya resmî iletişim adresine sorun.
Örnek Projemiz: Nefes Asistanı’nın İzin Haritası
Hatırlatma: Bu bir öğretim örneğidir. Kendi projenizin izin kararını danışmanınızla birlikte, resmî metinlere bakarak verin.
| Soru | Örnek projede | Karar |
|---|---|---|
| Ne ölçüyoruz? | Sınıf havası (CO₂, sıcaklık, nem), pencere durumu, öğrenci sayısı (isimsiz) | Kişisel veri toplamıyoruz. |
| Okulda çalışıyor muyuz? | Evet, bir sınıfta | Okul müdürlüğünden yazılı izin alıyoruz (kurs önerisi). |
| MEB Araştırma Uygulama İzni gerekir mi? | Yalnızca ortam ölçümü yapıyoruz; ama sınıftaki öğretmenler uyarıya göre pencereyi açıp kapatıyor. | Hedef kitlemiz insanlar değil, sınıf havası. Yine de danışmanımızla değerlendirdik ve emin olamadığımız için durumu resmî iletişim adresine yazılı olarak sorduk (kurs önerisi). Cevabı ve tarihini günlüğe yazdık. |
| Öğretmenlere kullanılabilirlik anketi yapacak mıyız? | 5 soruluk kısa bir memnuniyet anketi eklemek istiyoruz. | Anket MEB paydaşlarına uygulandığı için MEB Araştırma Uygulama İzni ve her öğretmenden imzalı gönüllü katılım formu gerekir. İzin süresi takvimimize sığmazsa anketi projeden çıkarırız. |
| Öğrencilere anket? | Hayır | Veli onam formu gerekmiyor. Öğrencilere anket eklersek MEB izni ve veli onam formu da gerekir. |
| Fotoğraf? | Yalnızca cihazın ve boş sınıfın fotoğrafı | Öğrenci yüzü çekmiyoruz. |
| Veri nerede saklanıyor? | Cihazdaki SD kartta; günlük olarak okul bilgisayarına ve bir USB belleğe kopyalanıyor | Veri internete gönderilmiyor ve kişisel veri içermiyor. Dosyalara yalnızca takım ve danışman erişiyor. |
| Elektrik güvenliği? | Arduino Uno, hazır bir 5 V USB adaptörle çalışıyor; pencere sensörünün kablosu duvar boyunca kanal veya bantla sabitlendi | Şebeke elektriğine müdahale yok; yerde takılmaya yol açacak kablo yok. |
Bu örnek önemli bir tercihi gösteriyor: Her yeni veri toplama aracı yeni bir izin demektir. Anket projeyi güçlendirir ama takvimi uzatabilir. Kararı takviminize göre verin ve gerekçesini yazın.
Takım Uygulaması (40 dk)
Adım 1: İzin haritası (10 dk)
Yukarıdaki karar tablosunu kendi projeniz için doldurun.
Adım 2: Belge listesi (5 dk)
| Gereken belge | Nereden alınacak? | Sorumlu kişi | Başvuru tarihi | Durum |
|---|---|---|---|---|
Adım 3: Form taslakları (20 dk)
Gerekiyorsa gönüllü katılım formu ve veli onam formu taslağı yazın. Bölüm 4’teki maddelerin hepsi formda olsun. Kullanacağınız anket veya ölçeğin taslağını ve kaynağını ekleyin. Ölçek başkasına aitse kullanım izni isteyen kısa bir e-posta taslağı yazın.
Adım 4: Takım sözleşmesi (5 dk)
Takım panosuna şu cümleyi yazın ve herkes imzalasın: “Gerekli izinler gelmeden hiçbir kişiden veri toplamayacağız.”
Teslim kontrol listesi
- ☐ İzin haritası tamamlandı; gerekiyorsa MEB izin başvurusu hemen başlatıldı
- ☐ Onam formu taslakları danışman tarafından onaylandı
- ☐ Veri toplama planında anonimleştirme yöntemi yazılı
- ☐ “İzin gelmeden veri toplamayacağız” kuralı takım sözleşmesinde
Kendini Dene
⚠️ Resmî kuralı kontrol edin: İzin kuralları 2204-A Çağrı 4.1.12 ve 4.2.7–4.2.9, 2204-B Çağrı 4.1.11 ve 4.2.7–4.2.9 maddelerinde; insan ve hayvan deneyi sınırları proje rehberlerinin 2.3 bölümünde yer alır. 2204-B sayfasındaki izin metni daha ayrıntılıdır. Resmî metinleri okuyun: 2204-A yarışma sayfası · 2204-B yarışma sayfası · MEB Araştırma Uygulama İzinleri sistemi.