Orhan Gazi Demirci
Kurs içeriği (8 / 12)
  1. 1 Ders 1: Yarışmayı Tanıyalım: 2204-A ve 2204-B 80 dk
  2. 2 Ders 2: Problemden Fikre: Gerçek İhtiyaç Avı 80 dk
  3. 3 Ders 3: "Zaten Var mı?" Özgünlük, Literatür, Patent ve Ürün Taraması 80 dk
  4. 4 Ders 4: Araştırma Sorusu, Hipotez, Değişkenler ve Alan Seçimi 80 dk
  5. 5 Ders 5: Yöntem ve Deney Tasarımı: Kontrol, Tekrar, Ölçüm 80 dk
  6. 6 Ders 6: Etik, İzinler ve Onam Formları 80 dk
  7. 7 Ders 7: Prototip/Uygulama Geliştirme ve Proje Günlüğü 80 dk
  8. 8 Ders 8: Veri Toplama, Analiz ve Grafik 80 dk
  9. 9 Ders 9: Proje Raporu I: Şablon, Biçim, Özet–Amaç–Giriş–Yöntem 80 dk
  10. 10 Ders 10: Proje Raporu II: Bulgular, Tartışma, Kaynaklar (APA), İntihal ve Yapay Zekâ Beyanı 80 dk
  11. 11 Ders 11: Başvuru İşlemleri: ARBİS ve TYBS Adım Adım 80 dk
  12. 12 Ders 12: Poster, Sunum ve Jüri Mülakatı 80 dk

TÜBİTAK 2204-A ve 2204-B Araştırma Projesi Nasıl Hazırlanır? · Ders 8 / 12

Ders 8: Veri Toplama, Analiz ve Grafik

Konu anlatımı ⏱ 80 dk

Ham veriyi bütünlüğünü bozmadan kaydedip ortalama, standart sapma ve yüzde değişimle analiz ediyor, doğru grafiği seçiyoruz.

Ölçümleriniz ancak düzenli bir tabloya girip doğru analiz edildiğinde jüriye bir şey söyler. Bu derste ham veriyi tabloya işleyecek, ortalama ve standart sapmayı hesaplayacak, doğru grafiği seçecek ve hedeflerimize ulaşıp ulaşmadığımızı sayıyla göreceğiz.

Bu Derste Öğrenecekleriniz

  • Ham veriyi düzenli bir tabloya işlemeyi ve güvenle yedeklemeyi,
  • ortalama, standart sapma ve yüzde değişim hesaplamayı,
  • veriye uygun grafiği seçmeyi ve doğru etiketlemeyi,
  • Bulgular bölümünün yorumsuz dilini,
  • veri bütünlüğünü korumayı; çünkü uydurma veya çarpıtma eleme sebebidir.

Adım Adım: Veriden Bulguya

1. Veri bütünlüğü: Kırmızı çizgi

Değerlendirme formlarındaki etik bölümüne göre veri bütünlüğünün ihlali (uydurma veya çarpıtma) projeyi eler. Şu kuralları takım kuralı yapın:

  • Ölçmediğiniz bir değeri asla tabloya yazmayın.
  • “Kötü” görünen sonuçları silmeyin. Beklenmeyen sonuç da bir sonuçtur.
  • Bir ölçümü geçersiz saymak zorundaysanız (elektrik kesildi, sensör düştü) silmeyin; işaretleyin ve nedenini yazın. Geçersiz sayma kuralını mümkünse test başlamadan önce protokolde belirleyin.
  • Ham veri dosyasını hiç değiştirmeyin. Analizi ayrı bir sayfada veya dosyada yapın.

2. Ham veri tablosunu kurun

Ham veri tablosunda her satır bir ölçümdür. Önerilen sütunlar:

Sütun Örnek
Tarih 2026-12-02
Saat 10:41
Deneme / ders no D17
Koşul Asistanlı
Ölçüm 1045
Birim ppm
Geçerli mi? Evet
Not Kapı 2 dk açık kaldı

Cihazınız otomatik kayıt yapıyorsa (SD kart, bilgisayardaki bir dosya veya bulut tablosu), dosyayı her gün indirip iki ayrı yere yedekleyin: örneğin okul bilgisayarı ve takımın bulut klasörü. Dosya adlarına tarih yazın.

3. Temel istatistikleri hesaplayın

Ölçü Ne anlatır? Elektronik tablo fonksiyonu (Türkçe)
Ortalama Tipik değer =ORTALAMA(A2:A41)
Standart sapma Ölçümlerin ortalama etrafında ne kadar dağıldığı =STDSAPMA(A2:A41)
En küçük / en büyük Uç değerler =MİN(...) / =MAK(...)
Ortanca Sıralanınca ortadaki değer; uç değerlerden az etkilenir =ORTANCA(...)

Fonksiyon adları programa ve dil ayarına göre değişebilir; kendi programınızın yardım sayfasına bakın. Sonuçları ortalama ± standart sapma biçiminde yazın: örneğin 20,0 ± 3,8 dakika.

Yüzde değişim (iyileşme) için:

Yüzde azalma = (Karşılaştırma ortalaması − Deney ortalaması) / Karşılaştırma ortalaması × 100

4. Lise için: Fark şans eseri mi? (isteğe bağlı)

İki grubun ortalaması farklı çıktığında “Bu fark şans eseri olabilir mi?” sorusu sorulur. Lise takımları bunun için t-testi kullanabilir. Elektronik tablolarda bunun için bir fonksiyon bulunur (örneğin T.TEST). Sonuçta çıkan p değeri genellikle 0,05 ile karşılaştırılır. İstatistiksel testi doğru seçmek ve yorumlamak için matematik öğretmeninizden veya danışmanınızdan destek alın ve raporda kullandığınız testi açıkça yazın. Ortaokul takımları için ortalama, standart sapma ve yüzde değişim yeterlidir.

5. Doğru grafiği seçin

Ne göstermek istiyorsunuz? Grafik türü
Grupları karşılaştırma Sütun grafiği (standart sapmayı hata çubuğuyla gösterin)
Zamanla değişim Çizgi grafiği
İki ölçüm arasındaki ilişki Dağılım (nokta) grafiği
Bir bütünün parçaları Pasta grafiği (az kategori varsa)

Her grafikte şunlar olsun:

  • Numara ve açıklayıcı başlık: “Şekil 3. Koşullara göre eşik üzerinde geçen süre”.
  • Eksen adları ve birimleri.
  • Sütun grafiklerinde sıfırdan başlayan dikey eksen. Kesik eksen, farkı olduğundan büyük gösterir.
  • Gereksiz süs yok: üç boyut efekti, gölge, fazla renk kullanmayın.

Aynı bulguyu hem tablo hem grafikle tekrar vermeyin. Proje rehberi bunu poster için açıkça söyler; raporda da sayfa sınırınızı korur. Bulguyu en iyi anlatanı seçin.

6. Bulgular dilini öğrenin

Proje rehberine göre bulgular tablo, şekil ve çizelgelerle yorum yapılmadan sunulur. Her tablo ve şeklin numarası ve açıklaması olmalı ve metinde mutlaka atıf yapılmalıdır. “Aşağıdaki, yukarıdaki, yandaki” gibi ifadeler yerine “Tablo 2’de görüldüğü gibi…” denmelidir.

Bulgu cümlesi (yorumsuz) Tartışma cümlesi (yorumlu)
Şekil 3’te görüldüğü gibi eşik üzerinde geçen süre, asistanlı derslerde ortalama 9,0 dakika, olağan derslerde ortalama 20,0 dakikadır. Bu azalmanın temel nedeni, uyarının eşik aşılmadan önce gelmesi ve pencerenin daha erken açılması olabilir.

Bulgular bölümüne yalnızca sol sütundaki gibi cümleler yazılır. Sağ sütundakiler Sonuç ve Tartışma bölümüne gider (Ders 10).

7. Hedeflerinize geri dönün

Ders 4’te yazdığınız her hedef için şu soruyu sorun: Ulaşıldı mı? Bir hedef–sonuç tablosu yapın. Ulaşılamayan hedefleri gizlemeyin; nedenini tartışın. Jüri dürüstlüğü ve akıl yürütmeyi değerlendirir.

Örnek Projemiz: Nefes Asistanı’nın Verileri

Hatırlatma: Aşağıdaki sayılar hesaplamayı öğretmek için uydurulmuş kurgusal öğretim verileridir. Gerçek bir projede yalnızca kendi ölçtüğünüz verileri kullanın. Ayrıca gerçek testte her koşul için 40 ders vardı; burada okunabilirlik için 5’er ders gösteriyoruz.

Ham veri nereden geliyor? Cihaz her dakika SD karttaki VERI.CSV dosyasına bir satır yazdı (Ders 7). Takım her gün dosyayı okul bilgisayarına ve bir USB belleğe kopyaladı, dosya adına tarihi ekledi (örneğin VERI_2026-12-02.CSV) ve elektronik tabloya aktardı. “Eşik üstü süre”, bir dersteki co2_ppm değeri 1000’in üzerinde olan dakika satırları sayılarak hesaplandı. Sensörün ısınma süresine denk gelen satırlar silinmedi, “geçersiz” olarak işaretlendi.

Eşik üzerinde geçen süre (dakika/ders)

Ders 1 2 3 4 5 Ortalama ± SS
Olağan 22 18 25 20 15 20,0 ± 3,8
Asistanlı 9 12 6 10 8 9,0 ± 2,2

Yüzde azalma = (20,0 − 9,0) / 20,0 × 100 = %55

Hata çubuklu sütun grafiği: CO₂’nin eşik üzerinde kaldığı süre olağan derslerde ortalama 20,0 ± 3,8 dakika, asistanlı derslerde 9,0 ± 2,2 dakika; %55 azalma
Eşik üzerinde geçen süre: olağan 20,0 ± 3,8 dk, asistanlı 9,0 ± 2,2 dk (%55 azalma; kurgusal örnek veri).

Pencerenin gereksiz açık kaldığı süre (dakika/gün)

Gün 1 2 3 4 5 Ortalama ± SS
Olağan 14 9 18 11 8 12,0 ± 4,1
Asistanlı 7 10 6 9 8 8,0 ± 1,6

Yüzde azalma = (12,0 − 8,0) / 12,0 × 100 ≈ %33

Hata çubuklu sütun grafiği: pencerenin gereksiz açık kaldığı süre olağan günlerde 12,0 ± 4,1 dakika, asistanlı günlerde 8,0 ± 1,6 dakika; yaklaşık %33 azalma
Pencerenin gereksiz açık kaldığı süre: olağan 12,0 ± 4,1 dk, asistanlı 8,0 ± 1,6 dk (≈%33 azalma; kurgusal örnek veri).

Sensör doğruluğu (Test 1’den 5 örnek ölçüm, ppm)

Ölçüm 1 2 3 4 5
Bizim sensör 612 805 990 1120 760
Referans cihaz 600 790 1010 1100 745
Mutlak fark 12 15 20 20 15

Ortalama mutlak fark = (12 + 15 + 20 + 20 + 15) / 5 = 16,4 ppm

Saçılım grafiği: beş ölçümde bizim sensör ile referans cihaz değerleri karşılaştırılıyor; noktalar y = x çizgisine yakın, ortalama mutlak fark 16,4 ppm
Sensör ve referans cihaz: Noktalar y = x çizgisine ne kadar yakınsa ölçüm o kadar doğrudur; ortalama mutlak fark 16,4 ppm (kurgusal örnek veri).

Erken uyarı başarısı

Kurgusal örnekte olağan günlerde 25 eşik aşımı oldu. Bu günlerde uyarı ışıkları kapalıydı ama yazılım tahminini arka planda kaydediyordu. Aşımların 21’i en az 5 dakika önceden tahmin edilmişti: 21 / 25 × 100 = %84.

Çizgi grafiği: 40 dakikalık bir derste CO₂; olağan derste değer sürekli artıp 20 dakika 1000 ppm eşiğinin üstünde kalıyor, asistanlı derste sarı uyarıdan sonra pencere açılıyor ve eşik üstü süre 9 dakika
Tipik olağan ve asistanlı ders: Sarı uyarı eşikten önce gelir, pencere açılınca CO₂ düşer (kurgusal örnek veri).

Hedef–sonuç tablosu

Hedef Ölçülen değer Ulaşıldı mı?
Eşik üstü sürede en az %30 azalma %55 Evet
Gereksiz açık kalmada en az %25 azalma %33 Evet
Eşik aşımlarının en az %80’i 5 dk önceden tahmin %84 Evet
Sensör farkı 50 ppm’nin altında 16,4 ppm Evet
Maliyet, en ucuz benzer üründen düşük Maliyet tablosundan Takım dolduracak

Gerçek bir projede hedeflerin hepsine ulaşılması şart değildir. Örneğin uyarı başarısı %70 çıksaydı, bunu yazar ve nedenini (örneğin teneffüs sonrası hızlı CO₂ artışı) Tartışma bölümünde değerlendirirdik.

Grafik seçimimiz: Şekil 3: iki koşulun eşik üstü süresi için hata çubuklu sütun grafiği. Şekil 4: tipik bir olağan gün ve tipik bir asistanlı günde CO₂’nin dakikaya göre değişimi için çizgi grafiği (eşik değeri yatay bir çizgiyle gösterilir).

Takım Uygulaması (40 dk)

Kendi verinizle çalışın. Veriniz henüz yoksa yukarıdaki kurgusal veriyle alıştırma yapın ve kendi verinizle tekrarlayacağınızı not edin.

  1. Ham tablo (10 dk): Bölüm 2’deki sütunlarla ham veri tablosunu kurun. Geçersiz ölçümleri işaretleyin.
  2. Özet tablo (10 dk): Her koşul için ortalama ± standart sapma ve yüzde değişimi hesaplayın.
  3. İki grafik (10 dk): Biri karşılaştırma, biri zamanla değişim. Numara, başlık, eksen adı ve birim ekleyin.
  4. Cümleler (5 dk): Her grafik için bir bulgu cümlesi (yorumsuz) ve bir tartışma cümlesi (yorumlu) yazın.
  5. Hedef–sonuç tablosu (5 dk): Her hedef için ölçülen değeri ve “ulaşıldı mı?” cevabını yazın.

Teslim kontrol listesi

  • ☐ Ham veri dosyası iki ayrı yerde yedekli
  • ☐ Özet tablo: ortalama ± standart sapma
  • ☐ Grafiklerde numara, başlık, eksen adı ve birim var
  • ☐ Hedef–sonuç tablosu hazır
  • ☐ Geçersiz sayılan ölçümler silinmedi, işaretlendi ve nedeni yazıldı

Kendini Dene

⚠️ Resmî kuralı kontrol edin: “Etik İlkelere Uyum – İhlal Durumunda Elenme” kutusu iki değerlendirme formunda da yer alır; Bulgular bölümünün kuralları proje rehberlerindeki “Proje Raporu Nasıl Yazılır?” bölümündedir: Ön Değerlendirme Formu · Bölge/Final Değerlendirme Formu · 2204-A Proje Rehberi.