Ders 4: Araştırma Sorusu, Hipotez, Değişkenler ve Alan Seçimi

Seçtiğimiz fikir henüz bir proje değil, sadece bir niyet. Bu derste onu test edilebilir bir soruya, bir hipoteze, ölçülebilir hedeflere ve doğru bir ana alan seçimine dönüştüreceğiz.

Bu Derste Öğrenecekleriniz

• Fikirden test edilebilir bir araştırma sorusu ve hipotez yazmayı,
• bağımsız, bağımlı ve kontrol (sabit) değişkenleri ayırmayı,
• sayı ve birim içeren ölçülebilir proje hedefleri yazmayı,
• ana alanı ve tematik alanı gerekçesiyle seçmeyi,
• kurallara uygun bir proje adı yazmayı.

Adım Adım: Fikirden Test Edilebilir Projeye

1. Fikri bir soruya daraltın

Proje rehberi bu adımı şöyle anlatır: Fikirlerinizi bir soruya ve hipoteze kadar küçültün. Konu genel olmamalı, cevabı aranan soruyla sınırlı olmalıdır. Mühendislik projelerinde ise ulaşılmak istenen hedefler kesin olarak belirlenmelidir.

İyi bir araştırma sorusu şu üç özelliği taşır:

• Ölçüm gerektirir. Cevabı “evet/hayır” değil, bir sayıdır.
• Karşılaştırma içerir. Neye göre daha iyi?
• Sınırlıdır. Nerede, kimde, hangi koşulda?

İşinize yarayacak soru kalıpları:

• “X’in değişmesi, Y’yi ne kadar etkiler?”
• “Geliştirilen sistem, mevcut yönteme göre Z’yi yüzde kaç iyileştirir?”
• “Geliştirilen model, A koşulunda B’yi yüzde kaç doğrulukla tanır?”

2. Hipotezinizi yazın

Hipotez, araştırma sorusuna verdiğiniz test edilebilir tahmindir. Rehberin vurguladığı gibi hipotezin en önemli özelliği test edilebilir olmasıdır.

• H₁ (araştırma hipotezi): Beklediğiniz fark veya ilişki vardır.
• H₀ (sıfır hipotezi): Fark veya ilişki yoktur. Lise takımları istatistiksel test yapacaksa H₀’ı da yazsın.

Unutmayın: Hipotezinizin yanlış çıkması projeyi başarısız yapmaz. Dürüstçe ölçülmüş ve iyi tartışılmış bir “beklediğimiz gibi çıkmadı” sonucu da bilimdir.

3. Değişkenleri ayırın

İpucu: Bir kontrol değişkenini sabit tutamıyorsanız (örneğin dış hava sıcaklığı), en azından her ölçümde kaydedin. Sonuçları tartışırken buna ihtiyacınız olacak.

4. Ölçülebilir hedefler yazın

Ön değerlendirme formu, hedeflerin “açık, ölçülebilir ve ulaşılabilir” olup olmadığına bakar. Her hedefte bir sayı, bir birim ve bir karşılaştırma olsun.

Hedeflerinizi danışmanınızla birlikte gerçekçi tutun. Ulaşılamayacak bir hedef, jürinin gözünde ölçülemeyen bir hedef kadar zayıftır.

Proje fikri formunu güncelleyin: Ana hedefinizi formdaki “Projenin amacı” alanına (20–60 kelime) tek ve net bir cümleyle yazın. Formun uyarısı aynıdır: “Farkındalık yaratmak” gibi genel ifadeler yerine ölçülebilir bir hedef. “Laboratuvar testi” ve “Saha testi” alanlarına da her hedefin nasıl ölçüleceğini birer cümleyle ekleyin; ayrıntılı planı Ders 5’te yapacağız.

5. Ana alanı seçin

Ana alan, projenizi hangi jürinin değerlendireceğini belirler ve başvuru süreci bittikten sonra değiştirilemez. Kural şudur: Ana alan, destek aldığınız diğer bilim dallarına göre değil, projenin konusu ve nihai amacına göre seçilir.

Teknoloji projelerinde en sık sorulan soru: Teknolojik Tasarım mı, Yazılım mı?

6. Tematik alanı seçin

Her proje, rehberdeki tematik alanlardan birini kapsamalıdır. Tematik alanların açıklamaları rehberin 1.3 bölümündedir. Aday alanların açıklamalarını okuyun ve projenizin amacına en çok uyanı seçin. Tematik alanın adını rehberdeki listeyle birebir aynı yazın.

7. Proje adını yazın

• En fazla 15 kelime, tek cümle, kısa ve öz.
• Okuyana projenin ne yaptığı hakkında fikir vermeli.
• Kurum, firma, ticari ürün veya marka adı içermemeli.
• TYBS’de büyük harfle yazılır ve kapanıştan sonra düzeltilemez (Ders 11).

Örnek Projemiz: Nefes Asistanı’nın Sorusu ve Hedefleri

Hatırlatma: Bu bir öğretim örneğidir. Eşik değerler ve hedefler örnek olarak seçilmiştir.

Araştırma sorusu: Geliştirilen havalandırma asistanı, olağan havalandırmaya göre sınıfta CO₂’nin eşik değerin üzerinde kaldığı süreyi ne kadar azaltır ve pencerenin gereksiz açık kaldığı süreyi nasıl etkiler?

H₁: Asistanla yürütülen derslerde CO₂’nin eşik üzerinde kaldığı süre, olağan havalandırmayla yürütülen derslere göre daha kısadır.
H₀: İki koşul arasında eşik üzerinde kalma süresi bakımından fark yoktur.

Değişkenler:

Eşik: Örnekte 1000 ppm’yi eşik olarak aldık. Hangi değeri seçerseniz seçin, raporda bu seçimin dayanağını bir kaynakla gösterin. “Gereksiz açık kalma”yı da önceden tanımladık: Pencere açıkken CO₂ hedef değerin altına indikten sonra pencerenin açık kaldığı süre.

Ölçülebilir hedefler:

1. CO₂’nin eşik üzerinde kaldığı süreyi olağan havalandırmaya göre en az %30 azaltmak.
2. Pencerenin gereksiz açık kaldığı süreyi en az %25 azaltmak.
3. Eşik aşımlarının en az %80’ini en az 5 dakika önceden tahmin etmek.
4. Sensör ölçümleri ile referans cihaz arasındaki ortalama farkı 50 ppm’nin altında tutmak.
5. Toplam malzeme maliyetini, Fark Tablosundaki en ucuz benzer ürünün fiyatının altında tutmak.

Ana alan: Teknolojik Tasarım. Projenin ürünü sınıfa takılan fiziksel bir cihazdır; sensörler, uyarı birimi ve yazılım birlikte çalışır. Donanımı çıkarırsak proje ayakta kalmaz.

Tematik alan adayları:

Seçimimiz: Sağlıklı Yaşam ve Spor.

Proje adı (13 kelime): Sınıf İçi Karbondioksit Artışını Önceden Tahmin Ederek Havalandırma Zamanını Öneren Düşük Maliyetli Sistem

Ortaokul (2204-B) takımları için: H₀ yazmak zorunda değilsiniz. “Tahmin” yerine “erken uyarı” diyebilirsiniz. Hedef sayısını 3’e indirebilirsiniz; ama her hedefte sayı ve birim olsun.

Takım Uygulaması (40 dk)

Soru–Hipotez–Değişken kâğıdı

Son 5 dakikada proje adı için takım oylaması yapın. Kazanan adın kelimelerini tek tek sayın.

Teslim kontrol listesi

• ☐ Soru test edilebilir; cevabı bir ölçüm gerektiriyor
• ☐ Bağımlı değişkenin birimi ve ölçüm aracı belli
• ☐ Her hedefte sayı ve birim var
• ☐ Ana alan ve tematik alan, rehberdeki listeyle birebir aynı yazıldı
• ☐ Proje adı en fazla 15 kelime ve marka ya da kurum adı içermiyor

Kendini Dene

⚠️ Resmî kuralı kontrol edin: Ana alan ve tematik alan kuralı (2204-A Çağrı 4.1.13, 2204-B Çağrı 4.1.12), proje adı sınırı (Çağrı 4.2.6) ve tematik alan listesi için: 2204-A Proje Rehberi · 2204-B Proje Rehberi · Proje Yazım Şablonu.